Verslag bijeenkomst Naar een innovatieagenda voor een weerbaar energiesysteem

“Je wilt niet afhankelijk zijn van het humeur waarmee Poetin of Trump vanochtend uit bed is gestapt.” Zo vatte raadslid Marleen Stikker het begrip weerbaarheid samen op de bijeenkomst die de AWTI dinsdag 14 april organiseerde in het Nationaal Archief in Den Haag. Ruim 50 experts bogen zich over de vraag hoe een innovatieagenda voor een weerbaar energiesysteem eruit zou moeten zien.

Na een welkomstwoord van raadslid Gerben Edelijn en raadsadviseur Marleen van de Vate, legde Marleen Stikker uit dat de AWTI met deze bijeenkomst aan het zwaluwstaarten is: centraal staan twee recente adviezen, die elkaar inhoudelijk aanvullen én versterken. In Weerbaar en toekomstbestendig onderstreept de raad het belang van onderzoek en innovatie voor het oplossen van maatschappelijke uitdagingen. In het kort daarop verschenen advies Duurzame doorbraken wordt deze gedachte toegepast op de energietransitie.

“De AWTI ziet weerbaarheid heel breed”, lichtte Stikker toe. “Het is het vermogen van een samenleving en een economie om passend om te gaan met ontwrichtende en verstorende gebeurtenissen. Een weerbaar systeem heeft een ecologische, een economische, een maatschappelijke en een technologische dimensie. Met daarin aandacht voor welzijn, welvaart, rechtvaardigheid en de planetaire grenzen.”

De overheid kan bijdragen aan een weerbare samenleving en economie door duidelijke keuzes te maken welke maatschappelijke uitdagingen centraal staan. En door langdurig te investeren in onderzoek en innovatie die bijdragen aan oplossingen voor deze uitdagingen. Bovendien is het belangrijk om daarbij brede samenwerking te stimuleren tussen kennisinstellingen, het bedrijfsleven, de overheid en maatschappelijke organisaties.

Het héle systeem aan één overlegtafel
Die rol van de overheid is belangrijk, illustreerde Stikker tijdens het beantwoorden van vragen naar aanleiding van het advies. “We zien nu te veel concurrentie en te weinig samenwerking. De financiering is onvoldoende gericht op langetermijnsamenwerking tussen meer partijen.” Als voorbeeld van een incompleet ecosysteem noemde ze het AI-beleid, dat nu vooral wordt aangestuurd vanuit het perspectief van AI-bedrijven. Daardoor is er te weinig samenhang met andere domeinen en disciplines. Ook zag ze een probleem bij het programma voor aardgasvrije wijken. “Daar zitten de energiecoöperaties niet aan tafel, terwijl zij een essentieel onderdeel zijn van de transitie. Zorg dat je, als je een systeem wilt veranderen, alle onderdelen van dat systeem aan dezelfde overlegtafel zet.”

Bij energiezekerheid maken de geopolitieke ontwikkelingen het nog urgenter om op Europees niveau ver vooruit te kijken en breed samen te werken. “Je wilt niet elke dag weer afhankelijk zijn van de vraag met welk humeur Poetin of Trump vanochtend uit bed is gestapt.”

Veel grotere gereedschapskist
Als er iemand is die kan uitleggen hoe dát precies werkt in de wereld van de internationale energiepolitiek, is het universitair hoofddocent aan TU Delft en fellow van het Center for International Energy Policy (CIEP) Aad Correljé. In zijn betoog liet hij zien hoe de energiewereld aan het veranderen is van een systeem waarin de internationale markt en goedwerkende instituties centraal staan naar een systeem waarin regio’s en machtsblokken steeds meer de dienst uitmaken.

Correljé stelde dat we gewend zijn om de vrije markt problemen te laten oplossen. Maar is dat in deze veranderende wereld nog wel zo verstandig? Volgens hem vraagt deze tijd om een adaptieve aanpak, waarin politici en beleidsmakers meebewegen met de ontwikkelingen en een breder pakket aan beleidsinstrumenten inzetten.

Als we een weerbaarder systeem willen, moeten we volgens Correljé ook onderzoek doen naar hoe we onze instituties anders kunnen inrichten. “Energie-innovatie gaat niet alleen over technologie, maar ook over instituties en de markt. De overheid doet er goed aan in te zien dat we vastzitten in een markparadigma. Maar er is een veel grotere gereedschapskist beschikbaar om de energietransitie te versnellen.”

Decentrale én lokale benadering
Daarna was het de beurt aan een panel en het publiek om met elkaar in gesprek te gaan onder leiding van moderator Hamilcar Knops over wat weerbaarheid betekent voor de onderzoeks- en innovatieagenda van de energiesector. Panellid Kees Vendrik, voorzitter van het Nationaal Klimaat Platform, wees erop dat de beste manier om minder kwetsbaar te worden een versnelde transitie weg van fossiele energiebronnen is. “Voor een onderzoeks- en innovatieagenda betekent dit dat we nú nog heldere keuzes kunnen maken. Hoe moet een toekomstig elektriciteitssysteem eruitzien? Waarbij de boodschap is: let op, we gaan hoe dan ook weg bij een dominant centraal georganiseerd netwerk.”

Het tweede panellid, Marjolein Bot, directeur Systeemintegratie van Energy Innovation NL, haakte hierop aan. “De gedachte is inderdaad dat decentrale en fijnmazige systemen bijdragen aan weerbaarheid. Maar is dat echt zo? En wat heb je daarvoor nodig? In ons programma Systeemintegratie onderzoeken we hoe we weerbaarheid kunnen meenemen als onderdeel van een integraler decentraal systeem.”

Een cruciaal element daarbij vormen opslag van energie en de conversie ervan. Daaraan werkt het derde panellid, Jiajun Cen, oprichter en CEO van Aquabattery. Met zijn bedrijf ontwikkelt hij een vorm van opslag met een lokale grondstof, namelijk zout. Hij herkende dat er veel behoefte is aan lokale oplossingen, maar ziet bij de markt of de politiek nog niet de bereidheid om meer te betalen voor deze benadering. “We moeten wel bereid zijn voor weerbaarheid te betalen. Anders komt er niets van de grond.”

Kansen én zorgen
In de afsluitende discussie met de zaal bleek dat de aanwezigen kansen zien. Van de nood kunnen we een deugd maken. Als we in Nederland nieuwe dingen ontwikkelen ten behoeve van weerbaarheid, bijvoorbeeld oplossingen voor netcongestie, kunnen we die ook elders verkopen. Maar tegelijk zijn er ook zorgen. Is er genoeg financiering beschikbaar en zijn de beleidsinstrumenten wel voldoende goed op elkaar afgestemd? En hoe zorgen we ervoor dat succesvolle bedrijven in Nederland of Europa blijven?

Met deze bijeenkomst gaf de AWTI uitwerking aan twee recente adviezen: Weerbaar en toekomstbestendig en Duurzame doorbraken. In een volgende bijeenkomst staat digitale weerbaarheid centraal.